Nirengi, belli sayıda noktanın konumunu kesin olarak tespit edebilmek için bu
noktaları tepe kabul ederek bir alanı üçgenlere bölme işidir. Nirengi noktalarının konumları
kesindir.
2.1. Nirengi Noktaları
Poligon noktalarının birbirine bağlı olarak ölçülmesi ve hesaplanmasında, kenarlarının ve açılarının ölçümünde yapılan hatalar poligon şebekesinin deformasyonuna yol açar. Bu nedenle büyüklüğü 50 hektara kadar olan sahalarda yalnız poligon şebekesi kurularak ölçülmesine izin verilebilir. Daha büyük sahalarda ise poligon güzergâhlarındaki hataları küçük parçalar içinde bırakmak amacıyla nirengi Şebekeleri kurulur. Poligon güzergâhları bu nirengi Şebekelerine bağlanır.
Nirengi Şebekeleri birbirlerini gören ve birbirlerine üçgen şeklinde bağlı olan noktalardan oluşur. Bu üçgenlerin köşe noktalarına nirengi noktaları, noktaların meydana getirdiği şebekeye de nirengi şebekesi denir.
Bir kentin, bir kasabanın veya büyükçe bir arazinin ölçülmesi için kurulan bağımsız nirengi şebekeleri, genellikle kenar uzunlukları 1-5 km olan, birbirine bağlı üçgenlerden meydana gelir.
Nirengi şebekelerini meydana getiren üçgenlerin bir nokta etrafında toplanmış olduğu şebekeye santral şebeke, bir zincir şeklinde birbirine bağlanmış şebekelere zincir şebeke, köşegenleri birbirini gören dörtgen şeklindeki şebekelere de dörtgen şebeke denir. Bu şebekelerin birlikte oluşturdukları şebekeye ise karışık şebeke denir.
Nirengi noktaları arasındaki uzaklık, poligon güzergâhlarının bağlanması için 1 km civarında olmalıdır. Ama bu uzaklık ana nirengi noktalarında çoğu zaman birkaç kilometre uzaklıktadır. Bu durumda bu nirengi noktaları aralarına nokta sıklığını artırmak için yeni noktalar tesis edilir. Bu yeni tesis edilen noktalara dolgu noktaları denir.
Dolgu noktaları ileriden kestirme veya geriden kestirme yöntemiyle ölçülür ve hesaplanır, ileriden kestirme, şebeke noktalarından bu noktalara yapılan açı ölçüleri yardımıyla hesaplanan noktalardır. Geriden kestirme noktaları ise üzerine alet kurularak şebeke noktalarını gören açılar ölçülerek hesaplanan noktalardır.
Şebekenin doğrudan doğruya ölçülebilen kenarına baz denir. Bazların çok hassas bir şekilde ölçülmesi gerekir. Bunların hassas ölçülebilmesi için baz olacak kenarın düz bir yerde olması gerekir. Şebekenin hiçbir kenarı düz bir yere rastlamıyorsa başka bir kenar ölçülür. Bu kenar hesabı yardımıyla şebekenin bir kenarı hesaplanır. Bu işleme baz büyültmesi denir.
Nirengi şebekelerinin hesaplanabilmesi için en az bir kenarının ve iki açısının ölçülmesi gerekir. Ancak hassasiyeti artırmak, hesap ve ölçü kontrolünü sağlamak, hata sınırı içinde kalacak ölçülere dağıtabilmek için şebekenin bütün açıları çoğu kere iki kenarı baz olarak ölçülür.
Nirengi noktaları, yatay kontrol noktalarıdır. Yatay kontrol noktalarının koordinatları, ülke nirengi sisteminin Gauss Krüger projeksiyonunda üç derecelik dilim esasına göre belirlenir.
Yersel çalışmalarda kadastro veya harita çalışma alanlarının her 100 hektarına en az bir nirengi noktası düşmelidir.
Nirengi şebekelerinin tesis edilmesi, ölçülmesi işlemine geçilmeden önce bazı işlemlerin yapılması gerekir:
Arazi gezilerek nirengi noktalarının tesis edileceği yerler belirlenir. Buna nirengi istikşafı denir.
Yerleri belirlenen noktalara yer altı ve yer üstü iĢaretleri (zemin tesisi) yapılır.
Buna nirengi inşaatı denir.
Noktaların yeniden bulunabilmesi için noktalar röperlenir. Röper krokileri hazırlanır.
Ana şebekeyi, kestirme noktalarını ve bunların hangi noktalara dayanılarak ölçüleceğini ve hesaplanacağını gösteren bir nirengi kanavası hazırlanır.
2.1.1. Nirengi İstikşafı
İyi bir nirengi şebekesinin kurulabilmesi için arazinin çok iyi tanınması gerekir. Bunun için noktalar tesis edilmeden önce arazi gezilerek nokta yerleştirilecek yerler belirlenir. Nirengi noktası yerlerinin seçiminde noktaların devamlı kalabileceği yerler olmasına özen gösterilmelidir. Nehir ve dere kenarları ile taş ve kum ocakları yakınlarında,
yakın bir zamanda inşaat yapılacak yerlerde nirengi tesis edilmemelidir. Arandığı zaman kolayca bulunacak, yörenin belirli ve geniş görüş alanına sahip bir bölgesinde olmalıdır. Şebeke arazi şekline göre seçilir. Çok büyük olmayan arazilerde santral şebekeler daha uygun olur.
Noktaların yerleri tespit edildikten sonra bunlar arasındaki açılar aletle ölçülür. Ölçülen açılar kuzey istikameti göz önünde bulundurularak çizilir. Kestirme noktası olarak hesaplanmak istenen noktaların da açıları ölçülür. Bu noktaların istikametleri çizilerek yerleri ve hangi noktalara dayanılarak hesaplanacakları tespit edilir. İstikşaf esnasında hangi kenarın baz olarak ölçüleceği krokide işaretlenir.
Böylece nirengi istikşafı tamamlanmış olur. İstikşaf sırasında çizilen krokiye istikşaf kanavası denir. Nirengi şebekesinin açılarının ölçümü sırasında istikşaf kanavası çok fayda sağlar.
2.1.2. Nirengi Noktası Zemin Tesisleri
Nirengi inşaatı ikiye ayrılabilir. Birinci kısım nirengi noktasının yerinin belirtilmesi ve istendiği zaman aynı yerde ölçü yapabilmesini sağlamak için inşa edilmiş yer altı inşaatı, ikincisi ise noktanın uzaktan fark edilebilmesi için yapılan yer üstü işaretidir.
Nirengi yer üstü işaretleri genellikle piramit şeklinde yapılır. Nirengi noktalarının arasındaki uzaklık az ise piramit yerine baliz denilen daha basit işaretler kullanılır. Bir kilometreden daha kısa uzaklıklarda ise yer üstü işaretleri yapılmayabilir. Bu hâlde rasat noktalar üzerine dikilecek jalonlarla yapılır.
Yer üstü işaretlerinin ne şekilde yapılacağı teknik şartname ve yönetmeliklerde ve Bayındırlık ve İskân Bakanlığının Şehir ve Kasaba Haritalarının Yapılmasına Ait Teknik şartnamesi’ne göre piramit şeklinde yapılır.
İşaret yapımında yuvarlak ağaç kullanılır. 8 cm çapında ve 6 m uzunluğunda ağaç kullanmak suretiyle 7.5 metre yüksekliğinde işaret yapılır.
Üçüncü derece sıklaştırma noktalarının zemin tesisleri, yerleşme bölgeleri ve çevresinde pilye biçiminde yapılır. Kullanılan ülke nirengi ağı nokta tesisleri, konumları değiştirilmeden etrafı blokajlı betonla sağlamlaştırılır